Gepubliceerd op 20 juli 2019 | Laatst aangepast op 12 april 2026
De Union Jack staat op T-shirts, dekbedovertrekken en allerlei souvenirs. De Britse vlag is wereldwijd herkenbaar en duikt op in mode, muziek en popcultuur. Maar hoe ontstond deze vlag van het Verenigd Koninkrijk eigenlijk? In dit artikel lees je hoe de vlag werd opgebouwd uit de kruizen van Engeland, Schotland en Ierland, waarom Wales ontbreekt en waar de naam Union Jack vandaan komt.
- Herkomst van de vlag van het Verenigd Koninkrijk
- Waarom staat Wales niet op de Union Jack?
- Waarom is het blauw van de Union Jack donkerder?
- Waar komt de naam Union Jack vandaan?
- Oorspronkelijk een koninklijke vlag
- De Union Jack in Britse overzeese gebieden
- Verhoudingen Union Jack
- Wat gebeurt er met de Union Jack bij onafhankelijkheid?
Herkomst van de vlag van het Verenigd Koninkrijk
De Union Jack is een samenvoeging van drie historische vlaggen: die van Engeland, Schotland en Ierland. Sinds 1921 maakt alleen Noord-Ierland nog deel uit van het Verenigd Koninkrijk, maar het Ierse element bleef onderdeel van het ontwerp. De Britse vlag bestaat uit drie heraldische kruizen, die elk verwijzen naar een beschermheilige.
Onze schematische tekening hieronder laat zien hoe de vlag is opgebouwd.
Het oudste onderdeel is het kruis van Sint-Joris (St George), de beschermheilige van Engeland: een rood kruis op een witte achtergrond. Nadat de Schotse koning James VI in 1603 ook koning van Engeland werd (James I), ontstond de behoefte aan een gezamenlijke vlag voor beide koninkrijken. Daarom combineerde men in 1606 het Engelse kruis met het Andreaskruis van Schotland. De eerste officiële Union Flag werd op 12 april 1606 per koninklijke proclamatie ingesteld.
Het kruis van Sint-Andreas (St Andrew), de patroonheilige van Schotland, bestaat uit een wit diagonaal kruis op een blauwe achtergrond. Deze combinatie vormde de eerste gezamenlijke unievlag van Engeland en Schotland.
In 1801 kreeg de vlag zijn huidige vorm. Toen voegde men het kruis van Sint-Patrick (St Patrick) toe, de patroonheilige van Ierland: een rood diagonaal kruis op een witte achtergrond. Deze wijziging volgde op de Act of Union, die op 1 januari 1801 het Koninkrijk Ierland verenigde met Groot-Brittannië.
Wil je meer weten over een van de onderdelen van deze vlag? Lees hier meer over de vlag van Engeland.
Waarom staat Wales niet op de Union Jack?
Een veelgestelde vraag is waarom Wales ontbreekt op de Britse vlag. Je ziet namelijk geen Welshe draak en ook het kruis van Saint David maakt geen deel uit van het ontwerp.
De verklaring ligt in de geschiedenis. Toen de eerste unievlag in 1606 is ingevoerd, maakte het Vorstendom Wales bestuurlijk al deel uit van het Koninkrijk Engeland. Dat kwam door de Laws in Wales Acts van 1535 en 1542, waarmee Wales juridisch werd geïntegreerd in Engeland. Daardoor zag men Wales niet als een afzonderlijk koninkrijk dat een eigen plaats op de vlag kreeg.
De Union Jack combineerde daarom alleen de symbolen van de koninkrijken die op dat moment als afzonderlijke politieke eenheden golden: Engeland en Schotland, en later Ierland.
Toch blijft de vraag regelmatig terugkomen, juist omdat de Welshe vlag met de rode draak zo herkenbaar is. Hierdoor missen mensen Wales in het ontwerp.
Wil je daar verder induiken? Lees dan ook ons artikel over de Welshe vlag.
Waarom is het blauw van de Union Jack donkerder?
Wie de Union Jack vergelijkt met de vlag van Schotland, ziet vaak dat het blauw duidelijk donkerder oogt. Dat verschil heeft een historische achtergrond. De blauwe kleur van de Schotse vlag verwijst traditioneel naar de lucht. Bij de Union Jack gebruikte men door de eeuwen heen verschillende tinten blauw. Uiteindelijk kreeg vooral een diep marineblauw de overhand.
Die donkere tint hangt waarschijnlijk samen met het maritieme gebruik van de vlag. Op zee koos men vaak voor donkerdere kleuren, omdat die minder snel vervaagden door zon, zout en weer. Ook sluit deze kleur aan bij het historische Blue Squadron van de Royal Navy, waarvan de vlag een vergelijkbare donkerblauwe tint had. Daardoor kreeg de Union Jack geleidelijk het diepe blauw dat je vandaag kent.
Waar komt de naam Union Jack vandaan?
De term Union Jack duikt waarschijnlijk al op in de tijd van koningin Anne, begin achttiende eeuw. Toch blijft de precieze herkomst van de naam onderwerp van discussie.
Er bestaan verschillende verklaringen. Soms wordt de naam gekoppeld aan koning James I, die in 1603 de personele unie tussen Engeland en Schotland tot stand bracht. Een andere theorie verwijst naar het jack-et van Engelse en Schotse soldaten.
De meest aannemelijke verklaring is maritiem. In de zeventiende eeuw bepaalde een koninklijke proclamatie onder Karel II dat de Union Flag alleen door schepen van de Royal Navy als jack gevoerd mocht worden: een kleine vlag aan de boegspriet van het schip. Vanuit dat gebruik raakte de naam Union Jack ingeburgerd.
Daardoor bestaan tegenwoordig beide benamingen naast elkaar: Union Flag en Union Jack.
Oorspronkelijk een koninklijke vlag
De Union Flag begon als een koninklijke vlag. Toen het huidige ontwerp in 1801 officieel werd vastgesteld, gaf men opdracht om deze te hijsen op alle forten en kastelen van de vorst, maar niet op andere gebouwen.
Tegenwoordig heeft vooral de Royal Standard die rol als persoonlijke vlag van de monarch. Daar bestaan verschillende varianten van, waaronder een aparte versie voor Schotland en een versie voor Engeland, Wales en Noord-Ierland.
Een interessant detail: de Royal Standard hangt nooit halfstok. Bij een troonswisseling volgt de nieuwe monarch namelijk direct de vorige op.
De Union Jack in Britse overzeese gebieden
De Union Jack duikt niet alleen op in het Verenigd Koninkrijk zelf. Je komt de vlag ook tegen in de vlaggen van veel Britse overzeese gebieden, zoals de Falklandeilanden, Bermuda en de Kaaimaneilanden. Meestal staat de Union Jack linksboven in het ontwerp, als verwijzing naar de band met het Verenigd Koninkrijk.
Een opvallende uitzondering is Gibraltar. De vlag van Gibraltar bevat geen Union Jack, maar toont een wit-rood ontwerp met het bekende kasteel en de gouden sleutel. Juist daardoor valt Gibraltar binnen de Britse wereld extra op.
Sommige Britse gebieden gebruiken geen eigen civiele vlag. De Sovereign Base Areas van Akrotiri en Dhekelia en het gebied Sint-Helena, Ascension en Tristan da Cunha gebruiken in bepaalde officiële contexten de Britse vlag zelf.
Ook in het Britse Kroonbezit, zoals Jersey, Guernsey en het Isle of Man, zie je de invloed van Britse vlagtradities terug. Guernsey gebruikt bijvoorbeeld het rode kruis van Sint-Joris als basis van de eigen vlag.
Verhoudingen Union Jack
De meest gebruikte verhouding van de Union Jack is 1:2: de vlag is twee keer zo lang als hoog. Dat is de standaard die je vaak ziet bij overheidsgebouwen en maritiem gebruik. Toch bestaat er ook een officiële 3:5-versie, die vooral op land veel voorkomt en vaak door het Britse leger wordt gebruikt. In deze versie worden de binnenste punten van de diagonale rode banen van het kruis van Sint-Patrick iets ingekort.
Dat betekent dat een 3:5 Union Jack niet simpelweg een uitgerekte of ingedrukte versie van de 1:2-vlag is. Het ontwerp verandert subtiel mee, zodat de verhoudingen van de kruizen visueel kloppen.
Wat gebeurt er met de Union Jack bij onafhankelijkheid?
De Union Jack combineert de symbolen van Engeland, Schotland en Ierland. Daardoor komt vanzelf de vraag op: wat gebeurt er met de Britse vlag als Schotland of Noord-Ierland ooit het Verenigd Koninkrijk verlaat?
Vooral bij Schotland speelt die vraag al langer. Tijdens het Schotse onafhankelijkheidsreferendum van 2014 was de uitslag spannend, en sinds Brexit laait het debat over onafhankelijkheid regelmatig opnieuw op. Daardoor blijft ook de toekomst van de Union Jack een interessant onderwerp.
Moet de vlag dan officieel veranderen?
Opvallend genoeg bestaan daar geen vaste constitutionele regels voor. Historisch gezien is er geen automatische verplichting om de vlag aan te passen wanneer de staatsstructuur verandert.
Rond het referendum van 2014 liet het College of Arms weten dat een wijziging niet vanzelfsprekend zou zijn. Zolang de Britse monarch ook staatshoofd van een onafhankelijk Schotland zou blijven, zou de huidige vlag in theorie kunnen blijven bestaan. Tegelijk ligt de uiteindelijke beslissing politiek: regering, parlement en paleis zouden daar samen richting aan moeten geven.
Dat maakt dit vooral een constitutionele en symbolische kwestie, niet alleen een ontwerpvraag.
Zou Wales dan eindelijk een plek krijgen?
Juist in zo’n scenario komt Wales vaak opnieuw in beeld. Omdat Wales nu niet afzonderlijk in de Union Jack voorkomt, zien veel mensen een herontwerp als een logisch moment om daar verandering in te brengen.
Een veelgenoemde optie is het zwarte en gele kruis van Saint David. Ook duikt de rode draak uit de Welshe vlag vaak op in ontwerpvoorstellen. Dat blijft voorlopig speculatief, maar het laat wel zien hoe sterk de vraag leeft om Wales zichtbaarder te maken binnen de symboliek van het Verenigd Koninkrijk.
En als Noord-Ierland vertrekt?
Als Noord-Ierland zich ooit bij de Republiek Ierland zou aansluiten, ontstaat een vergelijkbare discussie. Dan verdwijnt immers ook het historische argument voor het kruis van Saint Patrick binnen de vlag.
In dat geval ligt een herontwerp misschien nog meer voor de hand, omdat zowel het Ierse als mogelijk het Schotse element ter discussie kan komen te staan.
Maar waarschijnlijk verandert er niets
De geschiedenis laat zien dat verandering niet vanzelfsprekend is. Toen het grootste deel van Ierland in 1922 onafhankelijk werd, bleef het kruis van Saint Patrick gewoon onderdeel van de Union Jack. Tegenwoordig ziet men dat meestal als een verwijzing naar Noord-Ierland binnen het Verenigd Koninkrijk.
Daarnaast speelt praktische herkenbaarheid een grote rol. De Union Jack is wereldwijd een sterk symbool en verschijnt ook in andere vlaggen, zoals die van Australië en Nieuw-Zeeland. Juist daarom kan de politieke keuze uiteindelijk ook zijn om niets te veranderen.
Dat maakt de kans groot dat de Union Jack, zelfs bij grote constitutionele veranderingen, gewoon hetzelfde blijft.
Geef een reactie