Gepubliceerd op 31 juli 2025 | Laatst aangepast op 22 augustus 2025
Hadrian’s Wall, of de Muur van Hadrianus, is een van de meest indrukwekkende overblijfselen uit de Romeinse tijd in Groot-Brittannië. Deze lange verdedigingslinie doorkruist het noordelijke Engelse landschap van oost naar west. Het markeerde ooit de grens tussen het Romeinse rijk en de noordelijke stammen van Britannia. De muur werd gebouwd in opdracht van keizer Hadrianus, die regeerde van 117 tot 138 na Christus. Met zijn lengte van 117 kilometer, zijn robuuste structuur en de vele militaire posten langs de route was Hadrian’s Wall niet alleen een fysieke grens, maar ook een politiek en symbolisch statement.
Hadrian’s Wall in het kort
Stel je voor: je wandelt door het ruige landschap van Noord-Engeland, tussen groene heuvels, loslopende schapen en een eindeloze horizon… en ineens stuit je op een eeuwenoude stenen muur die zich door het landschap kronkelt. Geen gewone muur, maar eentje met een verhaal van keizers, soldaten en grenzen die de wereld ooit vormgaven.
Hadrian’s Wall is een van de indrukwekkendste overblijfselen uit de Romeinse tijd in Groot-Brittannië. Deze 117 kilometer lange muur is gebouwd in opdracht van de Romeinse keizer Hadrianus. Het markeerde ooit het noordelijke eindpunt van zijn rijk. Inmiddels is het niet meer de grens tussen beschaving en barbarij (gelukkig maar), maar wel een van de mooiste plekken in Engeland om de Romeinse geschiedenis te verkennen.
Wat Hadrian’s Wall zo bijzonder maakt? De combinatie van ruïnes, vergezichten en de verhalen. Je loopt er letterlijk over het pad waar Romeinse soldaten tweeduizend jaar geleden hun wachtdienst draaiden. Tegenwoordig tref je er wandelaars, fietsers en geschiedenisliefhebbers. De muur is niet overal meer zichtbaar. Soms zie je hem als een hoge stenen wand, soms als een lage, verweerde strook in het gras, maar soms ook als fundament onder een boerenhek of pubmuur.
De geschiedenis van Hadrian’s Wall
De 117 kilometer lange muur van Hadrianus loopt in het noorden van Engeland. Maar wie bouwde deze muur en wanneer? Ontdek het hieronder.
Wie was Hadrianus?
Keizer Hadrianus, of Roman emperor Hadrian, regeert over het Romeinse Rijk van 117 tot 138 na Christus. Hij is geboren op 24 januari 76 na Christus in Italica, het huidige Spanje. Hadrianus staat bekend om zijn architecturale prestaties, waarbij hij talloze openbare gebouwen, tempels en aquaducten liet bouwen. Hier hoort de iconische Hadrian’s Wall in Groot-Brittannië ook bij.
Hadrianus deelt een diepe genegenheid voor de Griekse cultuur en filosofie en stimuleert de verspreiding van deze invloeden binnen het rijk. Hij is erg betrokken bij bestuurlijke hervormingen. Ook reist hij door de verschillende provincies meer begrip te krijgen van de behoeften van de mensen. Hij versterkte de grenzen langs de Rijn en Donau om een stabiel rijk te krijgen met culturele bloei. Zijn nalatenschap leeft voort in de vele bouwwerken die hij achterliet, zoals de muur die naar hem is vernoemd.
De functie van Hadrian’s Wall
Hadrian’s Wall vervulde verschillende essentiële functies. In de eerste plaats diende het als een fysieke barrière tegen invallen vanuit het noorden. Het moest indruk maken op de Picten (barbaren volgens de Romeinen) en ze buiten houden. De muur was ook bedoeld om de handel en migratie van mensen te controleren, wat bijdroeg aan de stabiliteit van de grensregio. Daarnaast had de muur een symbolische betekenis en markeerde het de uiterste grens van het Romeinse Rijk.
De bouw van Hadrian’s Wall
De bouw van Hadrian’s Wall begon in 122 na Christus onder de leiding van keizer Hadrianus. Deze ambitieuze onderneming vereiste zorgvuldige planning en geavanceerde bouwtechnieken. Maar liefst 15.000 arbeiders en soldaten werkten aan de muur van steen, zand en plaggen. Deze arbeiders kwamen niet alleen uit Britannia, maar waren ook Spaans, Syrisch, Noord-Afrikaans en Gallisch. Het was toen dus een multicultirele samenleving aan de muur.
In 128 strekte de muur zich uit van de oostkust bij Wallsend (Newcastle) tot de westkust bij Bowness-on-Solway en doorsneed het noorden van Engeland. In de jaren na de bouw zijn er nog verschillende aanpassingen gemaakt aan de muur. Zo zijn er verschillende grote forten toegevoegd ter verdediging van Britannia.
Gebruikte materialen
Voor de bouw van Hadrian’s Wall zijn lokale materialen gebruikt, voornamelijk zandsteen. Deze steensoort was overvloedig aanwezig in de regio en vormde daarom de kern van de muur. De stenen werden uit steengroeven gehouwen en met de hand bewerkt om in elkaar te passen. De stenen werden verbonden met een mengsel van klei, zand en water (‘mortel’).
In het westen werd eerst turf gebruikt, deze muren waren wel tot 6 meter breed. Later is ook dit gedeelte vervangen voor een stenen muur. De stenenmuren waren ca. 4,4 m hoog en 3 m breed.
Bouwmethoden
De muur is opgetrokken volgens een kenmerkende opbouw. Een fundering van grote stenen en stortsteen vormt de basis, waarna de kern van zandsteenblokken is geplaatst. De stenen zijn zorgvuldig uitgehouwen om naadloos aan te sluiten, wat bijdraagt aan de stabiliteit van de muur. Bovenop de kern is een laag mortel aangebracht om alles bij elkaar te houden, en aan beide zijden zijn gevelstenen geplaatst voor de afwerking.
Forten en wachttorens
De muur was ongeveer 117 kilometer lang en liep van Wallsend, in het oosten van Engeland nabij Newcastle, tot Bowness-on-Solway, in het westen. De muur was ongeveer 3 meter breed en 4 tot 5 meter hoog. Op regelmatige afstanden stonden er 16 forten, 80 mijlforten en 160 wachttorens langs de muur. Deze vestingwerken dienden als strategische punten voor observatie en verdediging.
De 80 mijlforten langs Hadrian’s Wall stonden op een afstand van ongeveer een Romeinse mijl van elkaar. De Romeinse mijl is ongeveer 1480 meter lang, wat korter is dan de moderne mijl (ongeveer 1609 meter). Waar nodig staan de forten dichterbijelkaar voor een goede verdediging. De mijlforten zijn ongeveer 20 meter lang en 10 meter breed en gebouwd van steen of hout. Een poort aan beide kanten zorgde ervoor dat er handel kon plaatsvinden. In het midden van het fort was er een binnenplaats met een wachttoren. De forten boden onderdak aan soldaten, over de gehele muur waren dit zo’n 10.000 Romeinse soldaten.
Antonine Wall
Tussen 142-144 laat de Romeinse keizer Antoninus Pius 160 kilometer noordelijk van Hadrian’s Wall nog een muur bouwen: Antonine Wall (Muur van Antoninus). Deze is gelegen in het hedendaagse Schotland, parallel aan de rivieren Clyde en Forth. Ook deze 63 km lange muur had als doel de noordelijke stammen af te weren, het was namelijk nog steeds onrustig langs de noordgrens.
De Antonine Wall had echter een korte levensduur van slechts 20 jaar, tot aan 162 na Christus. De muur bleek te duur in onderhoud en niet effectief genoeg. De Romeinse troepen trokken zich terug achter de robuustere Hadrian’s Wall na verschillende aanvallen van de Picten. Deze was in deze 20 jaar gewoon nog in gebruik gebleven.
De muur in verval en UNESCO-werelderfgoedlijst
Gedurende de eeuwen heeft Hadrian’s Wall verschillende periodes van gebruik en verwaarlozing doorgemaakt. In 383 is de muur zwaar beschadigd door een invasiepoging van de Picten. De Romeinen hebben de muur vervolgens gerepareerd, maar het was duidelijk dat de muur niet langer effectief was als verdedigingslinie. In 409 trokken de Romeinen zich uiteindelijk terug uit Britannia en verloor de muur geleidelijk zijn militaire functie. In latere eeuwen zijn delen van de muur als bouwmateriaal gebruikt, waardoor je nu de stenen kan terugvinden in bijvoorbeeld huizen of andere gebouwen. De wederopleving van de interesse in het historisch erfgoed leidde tot de erkenning van de waarde van de muur en de stop van het gebruik van deze stenen.
Hadrian’s Wall is op 7 juli 1987 toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Dit is een erkenning van de historische en culturele waarde van de muur als een monument dat de Romeinse geschiedenis.
Opening wandel- en fietsroute
Het Hadrian’s Wall Path, het officiële wandelpad langs Hadrian’s Wall, is in mei 2003 geopend. Dit pad strekt zich uit over ongeveer 135 kilometer en biedt wandelaars de mogelijkheid om de volledige lengte van de muur te verkennen, evenals de prachtige omgeving en historische bezienswaardigheden. De Hadrian’s Cycleway, een fietsroute die de omgeving van Hadrian’s Wall volgt, is in 2006 officieel geopend. De gaat langs de westkust nog verder door tot aan Ravenglass.
Opgravingen langs de muur
Hadrian’s Wall blijft archeologen verrassen. Verspreid over de muur komen nog regelmatig nieuwe vondsten aan het licht. Tijdens een bezoek aan een van de musea kun je dus nog archeologen aan het werk zien. Zo zagen wij ze bij Vindolanda nog graven en onderzoeken. Er wordt van alles gevonden, van schoenen in buitenmaat tot raadselachtige objecten. Dit zijn enkele opvallende ontdekkingen van de afgelopen jaren:
- Magna (2023–2025): Sinds 2023 wordt bij Magna (nabij Carvoran) voor het eerst grootschalig gegraven. Onder de vondsten: uitzonderlijk grote Romeinse schoenen, waarschijnlijk van een soldaat met een forse schoenmaat. In 2025 volgden een stenen hoofd, een beeldengroep en grafresten. Het onderzoek trekt veel belangstelling.
- Carlisle (2024): Bij recente opgravingen in Carlisle zijn twee gebeeldhouwde Romeinse hoofden en een groot gebouw blootgelegd. Binnen werden militaire voorwerpen gevonden, waaronder complete beakers en een crematie-urn.
- Milecastle 46 (2023): Hier is een zeldzaam meetinstrument ontdekt: een dubbele balans. De functie blijft onduidelijk; vermoedens gaan uit naar gebruik voor handel, rituelen of metingen.
- Romeinse dodecahedra: In Noord-Engeland zijn ook meerdere Romeinse dodecahedra gevonden: twaalfvlakkige bronzen objecten met ronde openingen en knoppen (zie foto hieronder). Hun functie is onbekend. Mogelijke verklaringen variëren van religieus gebruik tot meetinstrument of handschoenmal. Ze bevatten geen inscripties en blijven een raadsel.
Bezienswaardigheden Hadrian’s Wall
Tegenwoordig is Hadrian’s Wall vooral interessant om te bezoeken. Niet alleen de muur zelf is het tripje waard, ook de prachtige omgeving is dat. Deze is goed te verkennen te voet, met de fiets, maar ook zeker met de auto. Langs de muur zijn verschillende resten van forten en wachttorens te bezichtigen. In de diverse musea krijg je echter het beste inzicht in het leven in de Romeinse tijd. Wij zetten de belangrijkste musea voor je op een rij.
Vindolanda
Vindolanda is naar mijn mening het mooiste museum langs de muur, en is een bezoek zeker waard. Deze archeologische plek onthult het leven van de mensen die buiten de muren van het fort woonden. Zie hier de beroemde goed bewaard gebleven houten tabletten met geschreven boodschappen (zeer uniek!), evenals huizen en ambachtelijke werkplaatsen. Vindolanda is een van de meest productieve opgravingsplekken van Groot-Brittannië. Ieder seizoen worden er nieuwe vondsten gedaan, variërend van houten schrijfplankjes met persoonlijke teksten tot honderden glassieraden, beeldjes en fragmenten van versierde stenen. Veel van deze objecten geven een zeldzaam inkijkje in het dagelijks leven van Romeinse soldaten en hun gezinnen. Deze zijn dan ook in het museum te zien.
Lees meer over Roman Vindolanda Fort & Museum.
Housesteads Roman Fort (Vercovicium)
Bij Housesteads Roman Fort krijg je een goed beeld van hoe het leven er aan de noordgrens van het Romeinse Rijk uitzag. Het fort is een van de best bewaarde langs Hadrian’s Wall en je kunt er de resten van barakken en een commandantshuis zien. Er is ook een latrine, vaak genoemd als het oudste ’toilet’ van Groot-Brittannië. In het museum zijn vondsten uit het fort tentoongesteld, zoals gebruiksvoorwerpen en wapens. Samen geven ze een inkijkje in het dagelijkse leven van de soldaten die hier gelegerd waren.
Tullie House Museum (Carlisle)
In Carlisle vind je het veelzijdige museum Tullie House, waar de Romeinse collectie een belangrijk onderdeel is. Hier ontdek je de bredere context van de Romeinen in Noord-Engeland, met vondsten uit verschillende forten en civiele nederzettingen langs de muur. Het museum combineert archeologie met kunst en lokale geschiedenis.
Lees meer over Tullie House Museum
Roman Army Museum
Dit museum ligt dicht bij Vindolanda en richt zich volledig op het Romeinse leger. Met behulp van films, interactieve presentaties en reconstructies leer je hoe de soldaten werden getraind, uitgerust en ingezet om de grens te verdedigen. Het is een levendige introductie tot de militaire wereld achter Hadrian’s Wall.
Birdoswald Roman Fort
Birdoswald is een van de best bewaarde forten langs Hadrian’s Wall en staat vooral bekend om de uitzichten over de vallei van de rivier Irthing. Op de plek zelf zie je resten van de poorten, muren en barakken, maar ook het tracé van de muur dat hier goed zichtbaar is. Het bezoekerscentrum vertelt het verhaal van de eeuwenlange bewoning van de plek, van de Romeinse tijd tot in de middeleeuwen, en toont vondsten die de continuïteit van dit strategische punt illustreren.
Birdoswald Roman Fort is opnieuw in de belangstelling komen te staan dankzij een grootschalig onderzoek naar nederzettingen buiten het fort. Tot de belangrijkste vondsten behoren sporen van werkplaatsen, huizen en een opvallend goed bewaard badhuis, dat in 2021 is ontdekt en sindsdien verder wordt blootgelegd.
Chesters Roman Fort
Chesters is een van de meest luxueuze forten langs Hadrian’s Wall en staat bekend om zijn goed bewaarde badhuis aan de rivier de Tyne (zie foto). In het museum zijn veel originele vondsten uit de omgeving te zien, waaronder altaarstenen, beeldhouwwerk en militaire uitrusting. Samen geven ze een beeld van zowel het militaire als het sociale leven in en rond het fort.
Corbridge Roman Town
Corbridge was ooit een bruisende marktstad waar soldaten en burgers samenkwamen ten zuiden van de muur. Op de plek zie je de resten van straten, magazijnen en werkplaatsen die een indruk geven van de bedrijvigheid in dit grensgebied. Het museum toont bijzondere voorwerpen zoals harnasonderdelen, sleutels en een zeldzame zilverschat, die laten zien hoe divers en levendig het Romeinse Corbridge was.
Segedunum Roman Fort (Wallsend)
Aan het oostelijke uiteinde van de muur ligt Segedunum, waar de resten van een groot fort, een badhuis en een stuk gereconstrueerde muur te zien zijn. Het museum biedt uitzicht vanaf een hoge toren, zodat je de omvang van het complex goed kunt overzien. Binnen vind je tentoonstellingen die laten zien hoe zowel de Romeinse soldaten als de lokale bevolking in dit gebied leefden.
Arbeia (South Shields Roman Fort)
Arbeia fungeerde als bevoorradingsfort voor de muur en bewaakte de monding van de Tyne. De gereconstrueerde gebouwen, waaronder een commandantenvilla en een poort, geven een levendig beeld van de Romeinse militaire en civiele aanwezigheid. Een mooie bijkomstigheid is dat het museum gratis te bezoeken is.
Senhouse Roman Museum
Bij de Ierse Zee in Maryport ligt het Senhouse Roman Museum, gebouwd naast de resten van een Romeins fort. Het heeft een uitgebreide collectie altaarstenen en beeldhouwwerken die door Romeinse soldaten zijn gewijd aan hun goden. Het museum geeft zo een fascinerend inzicht in de religieuze beleving aan de rand van het Romeinse Rijk.
Overige Romeinse bezienswaardigheden
- Temple of Mithras (Carrawburgh Mithraeum): Een klein maar bijzonder tempeltje gewijd aan de god Mithras, populair onder Romeinse soldaten. Het is een van de best bewaarde mithraea in Groot-Brittannië en geeft een glimp van de rituelen die hier plaatsvonden.
- Carrawburgh Roman Fort (Brocolitia): Van dit fort zijn bovengronds vooral de contouren zichtbaar, maar de plek is interessant door de nabijheid van drie tempels, waaronder die van Mithras.
- Milecastle 18 (East Wallhouses): Een van de vele kleinere fortjes langs Hadrian’s Wall. Hoewel de resten beperkt zijn, geven milecastles als deze inzicht in de manier waarop de muur was opgedeeld in sectoren die door kleine garnizoenen werden bewaakt.
- Cawfields: Hier ligt een indrukwekkend stuk muur tegen een steile klif. Het fort en de resten van een milecastle laten zien hoe de Romeinen het landschap benutten voor hun verdedigingslinie. Het uitzicht maakt dit tot een van de mooiste plekken langs de route.
- Walltown Crags: Een schitterend deel van de muur dat kronkelt over rotsige heuvels. De prachtige ligging en het goed bewaarde tracé maken dit een favoriete plek voor wandelaars en fotografen.
Andere bezienswaardigheden langs de muur:
- Thirlwall Castle: Dit middeleeuwse kasteel ligt bij de muur en is een interessante plek om te bezoeken. Verken de ruïnes en leer over de geschiedenis van dit verdedigingswerk.
- Lanercost Priory: Dit middeleeuwse klooster ligt in de buurt van de muur, bewonder de ruïnes en de kerk in de mooie maar afgelegen omgeving.
- Sycamore Gap: Het was een van de meest gefotografeerde plekken langs de muur, bekend van films en ansichtkaarten. De muur loopt hier door een natuurlijk dal met vroeger een opvallende boom in het midden. Hoewel de boom in 2023 is omgezaagd, blijft de plek populair vanwege het landschap.
- Battlesteads Observatorium: Nabij Northumberland National Park biedt dit observatorium één van de beste plekken om te genieten van de sterrenhemel in Noord-Engeland.
- Carlisle Castle: Eén van de meest belegerde kastelen van Engeland en al bijna 900 jaar het belangrijkste militaire bouwwerk in de regio. Het kasteel is gebouwd op de resten van een Romeins fort en speelde een cruciale rol in de grensconflicten tussen Engeland en Schotland.
- Hexham Abbey: Dit prachtige abdijcomplex in Hexham heeft een lange religieuze geschiedenis, met Romeinse resten in de crypte.
- Diverse Britse stadjes: Hexham, Carlisle, Haltwhistle en Corbridge zijn typische Engelse stadjes met gezellige markten, pubs en historische gebouwen. Maar vergeet ook de grotere steden Carlisle en Newcastle niet.
Kaart Hadrian’s Wall bezienswaardigheden
Hieronder kun je de beziendwaardigheden langs de Muur van Hadrianus bekijken. De rode lijn is de wandelroute langs de muur.
De muur volgen: wandelen, fietsen of met de auto
Je kunt op verschillende manieren Hadrian’s Wall verkennen. Of je nu een avontuurlijke wandelaar, een gepassioneerde fietser of liever met de auto of openbaar vervoer gaat. Er zijn verschillende routes en opties beschikbaar om van deze iconische bezienswaardigheid te genieten.
Te voet
Voor wandelliefhebbers biedt het Hadrian’s Wall Path National Trail een mooie ervaring. Deze langeafstandswandelroute strekt zich uit over ongeveer 135 kilometer en volgt het traject van de muur van kust tot kust. Tijdens je wandeling passeer je forten, wachttorens, prachtige landschappen en historische bezienswaardigheden. De route biedt inzicht in de geschiedenis en de natuurlijke schoonheid van de regio. Onderweg kun je genieten van adembenemende uitzichten en de rust van het Engelse platteland.
Meer informatie: Hadrian’s Wall Path: wandel langs de muur van Hadrianus
Met de fiets
Voor fietsers is er een speciale fietsroute die parallel loopt aan Hadrian’s Wall, de NCN72. Deze route combineert uitzichten en geschiedenis met een mooie route door de omgeving. Je kunt stoppen bij verschillende bezienswaardigheden, zoals forten en uitkijkpunten. De route gaat op de meeste plekken echter niet direct langs de muur (omdat dit niet mogelijk is), maar je kunt hem wel makkelijk bezoeken.
Meer informatie: Fietsroute Hadrian’s Cycleway: Fiets 280 km over de NCN72
Lees onze ervaring: Blog: Langs Hadrian’s Wall fietsen, Noord-Engeland
Met de auto
Als je de voorkeur geeft aan het gemak van reizen met de auto, kun je de muur ook volgen via de A69, deze weg volgt de route van de muur. Om hier te komen kun je het beste de DFDS-veerdienst de oversteek maken van IJmuiden naar Newcastle. Hier pak je de A187 in westelijke richting, waarna je door middel van de A19 op de Coast Road/A1058 door Newcastle rijdt. Vervolgens ga je via de A167, B6324 en A1 de A69 op. Wil je Newcastle vermijden vanaf de boot? Rij dan door over de A19 en ga aan het einde de A1 op in zuidelijke richting.
Met openbaar vervoer
Heb je geen auto tot je beschikking? Dan kun je ook met het openbaar vervoer de Muur van Hadrianus verkennen. Al is dit wel wat lastiger.
Trein
De Northern Railway gaat langs een groot gedeelte van de route tussen Newcastle (d) en Carlisle (d), met de haltes Dunston (d), Metrocentre (d), Blaydon, Wylam, Prudhoe, Stocksfield, Riding Mill, Corbridge, Hexham, Haydon Bridge, Bardon Mill (d), Haltwhistle, Brampton en Wetheral. Soms is zo’n treinstation dicht bij de muur (d), soms ver eraf. Ook het ‘dichtbij’ is relatief, denk nog steeds aan ruim een half uur wandelen. Maar je kunt vanaf sommige punten wel verder met de bus.
Bus
De AD122 Hadrian’s Wall-bus verzorgt vervoer rondom het centrale gedeelte van de muur. Deze bus rijdt ongeveer elk uur tussen 09.00 uur en 17.00 uur en verbindt Hexham, Chesters, Housesteads, Once Brewed, Vindolanda, Walton en Haltwhistle. Voor meer informatie over de bus en tijdschema’s kun je terecht op: gonortheast.co.uk/ad122
Vanaf Carlisle kun je met de bus (71/93) naar Bowness-on-Solway, het begin/eind van Hadrian’s Wall Path.
Meer informatie Hadrian’s Wall
Meer informatie over Hadrian’s Wall en de omgeving: hadrianswallcountry.co.uk
Lees hier meer over wandelen in het Verenigd Koninkrijk, De vijftien mooiste lange wandelroutes in het Verenigd Koninkrijk of bekijk de pagina over Fietsroute Hadrian’s Cycleway of Hadrian’s Wall Path. Of lees mijn ervaring van het fietsen langs de Muur van Hadrianus.
De muur loopt door North East England en North West England in het noorden van Engeland.
Eén reactie op “Hadrian’s Wall: het meesterwerk van Keizer Hadrianus in Noord-Engeland”
beautiful !!!!